Kollagenli qo‘shimchalarning afzalliklari

Mushaklar, suyaklar, teri va paylar asosan kollagendan — inson organizmidagi eng keng tarqalgan oqsil turidan iborat. Aniqroq aytganda, kollagen inson organizmidagi barcha oqsilning 30–35 foizini tashkil etadi. Kollagen oqsili biriktiruvchi to‘qima sifatida ham ma’lum bo‘lib, terimiz holatini barqarorlashtirish hamda bo‘g‘imlarning harakatchanligi va egiluvchanligini ta’minlash uchun javob beradi. Bundan tashqari, kollagen terimizning elastikligini ta’minlaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kollagenli qo‘shimchalar ko‘plab afzalliklarga ega, ular qatoriga yuzdagi ajinlarning kamayishi va selyulitdan xalos bo‘lish kiradi. Ushbu masalalarni quyida, mazkur maqolada ko‘rib chiqaman.

Yoshimiz o‘tgan sari terimiz o‘z elastikligini yo‘qotadi va tobora ko‘proq ajinlar bilan qoplanadi. Bunga ko‘plab sabablar sabab bo‘ladi. Kollagen ishlab chiqarish qobiliyatining pasayishi ulardan biri, ammo hayotdagi stress omillari va oksidlovchi shikastlanish ham sezilarli rol o‘ynaydi. Terisida melanin miqdori yuqoriroq bo‘lgan odamlar quyosh nurining ultrabinafsha nurlaridan va ultrabinafsha shikastlanishlaridan ko‘proq himoyalangan. Men bu hodisani «melanohimoya» deb atayman. Shu bilan birga, melanin darajasi pastroq bo‘lgan odamlar quyoshdan shikastlanishning yuqoriroq xavfiga va erta qarishning oshgan xavfiga duch keladi.

Kollagenli qo‘shimchalar odatda olimlar uch toifaga ajratadigan quyidagi aminokislotalardan tarkib topgan:

• Almashtirib bo‘lmaydigan aminokislotalar. Bu turdagi aminokislotalarni ovqat bilan olish kerak, chunki ular organizm tomonidan ishlab chiqarilmaydi. Bunday aminokislotalar qatoriga lizin, serin, treonin, leytsin, valin, fenilalanin, metionin, izoleytsin, gistidin va gidroksilizin kiradi.
• Shartli almashtirib bo‘lmaydigan aminokislotalar. Bu turdagi aminokislotalarni organizm odatda o‘zi ishlab chiqara oladi, ammo jismoniy stress holatida bu kislotalarni yetarli hajmda ishlab chiqara olmaydi. Shuning uchun bunday vaziyatda oziq-ovqat qo‘shimchalarini qabul qilish foydali bo‘lishi mumkin. Ular qatoriga glitsin, prolin, glutamin (glutamin kislotasi), alanin va tirozin kiradi.
• Asosiy bo‘lmagan aminokislotalar. Bu turdagi aminokislotalar organizm uchun juda muhim, ammo ular asosiy bo‘lmagan deb nomlangan, chunki organizm ularni mustaqil ravishda ishlab chiqara oladi. Bu aminokislotalarni ratsion orqali iste’mol qilish majburiy emas, ammo bunday iste’mol zararli EMAS. Bu aminokislotalar qatoriga gidroksiprolin, arginin, shuningdek asparagin kislotasi kiradi.

Turli kollagen ishlab chiqaruvchilari o‘z mahsulotini tayyorlash uchun turli manbalardan foydalanadi. Ba’zilari buqalar (sigirlar) tanasining qismlaridan foydalansa, boshqalari kollagenni baliqdan ajratib oladi. California Gold Nutrition pesketarianlar, ya’ni go‘sht iste’mol qilmaydigan, ammo baliq yeydigan odamlar uchun juda mos keladigan yuqori sifatli dengiz manbalaridan olingan kollagendan foydalanadi.

Kollagenli qo‘shimchalar sochning o‘sishi, teri va paylar salomatligini, shuningdek suyaklar salomatligini saqlash uchun zarur bo‘lgan keng turdagi aminokislotalarni o‘z ichiga oladi. Kollagen kerakli hajmdagi aminokislotalarni faqat glyutensiz va sut mahsulotlarisiz qo‘shimchalar tarkibida olishni istaydigan odamlarga juda mos keladi. Og‘ir atletikachilar mushaklarining maksimal o‘sishini ta’minlash uchun ko‘pincha kollagenli qo‘shimchalardan foydalanadi. Ba’zan ular kukun shaklidagi zardob oqsilini ham qo‘llaydi.

Organizmdagi kollagen turlari

Olimlar kollagenning kamida 28 turini aniqlagan. Biroq inson organizmidagi kollagenning 90 foizi 1, 2, 3 va 5-turlarga tegishli.

• 1-tur kollagen paylar, a’zolar va suyaklar tarkibiga kiradi. 1-tur kollagen — organizmimizdagi kollagenning 80–90 foizi.
• 2-tur kollagen tizza, yelka va boshqa bo‘g‘imlar tog‘aylari tarkibiga kiradi.
• 3-tur kollagen — retikulyar tolalar tog‘ayining asosiy turi. U odatda 1-tur kollagen joylashgan joylarda uchraydi.
• 5-tur kollagen sochni hosil qiladi va teri yuzasida mavjud.

Kollagenimizni qanday buzamiz

Kollagen darajasi o‘ttiz besh yoshdan keyin kamaya boshlaydi. Vaqtni to‘xtata olmasak-da, ko‘plab odamlarga xos bo‘lgan va kollagen yo‘qotilishini, keyinchalik esa qarishni tezlashtiradigan ba’zi xatti-harakatlar mavjud. Chekish — kollagenning buzilishiga yoki organizm tomonidan yo‘qotilishiga olib keladigan asosiy xatti-harakat. Chekuvchilarning ko‘pincha haqiqiy yoshidan kattaroq ko‘rinishining asosiy sababi shu. Bundan tashqari, kollagenimiz quyosh nurining haddan tashqari ta’sirida va tez-tez quyoshda kuyishda, shuningdek shakar miqdori yuqori va antioksidantlar miqdori past bo‘lgan ratsion bilan ovqatlanishda ham buziladi.

Kollagen ishlab chiqarilishini oshiradigan oziq-ovqat mahsulotlari

Qo‘shimchalar qabul qilish insonning yetarli miqdorda kollagen olishini ta’minlashi mumkin bo‘lsa-da, kollagen ishlab chiqarilishini optimallashtirish uchun inson ovqatlanish sohasida ko‘rishi mumkin bo‘lgan bir qator choralar ham mavjud. Golistik ovqatlanishga ixtisoslashgan dietolog Kim D'Eon inson organizmiga ko‘proq kollagen ishlab chiqarishga yordam berishi mumkin bo‘lgan mahsulotlar ro‘yxatini tavsiya qiladi.

• Sabzi, shirin kartoshka (batat), o‘rik va tuxum kabi A vitaminiga boy mahsulotlar.
• Karam, ismaloq va brokkoli kabi yashil bargli sabzavotlar
• Piyoz, chunki u tog‘ay shakllanishida muhim rol o‘ynaydigan oltingugurtga boy.
• Sarimsoq, u ham oltingugurtga boy va tog‘ay ishlab chiqarilishida muhim rol o‘ynaydi.
• Antioksidant himoyani ta’minlaydigan ko‘k qaragat (golubika).
• Antioksidant himoyani ta’minlaydigan malina.
• Kollagen ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan C vitaminiga boy apelsinlar.
• Kollagen ishlab chiqarilishi uchun zarur bo‘lgan C vitamini miqdori yuqori bo‘lgan bulg‘or qalampiri.
• Kollagen ishlab chiqarilishi uchun zarur bo‘lgan C vitaminiga boy qulupnay.
•  Bodom va yong‘oq kabi yong‘oqlar, dukkakli ekinlar va urug‘lar, ular ham ko‘plab aminokislotalarni o‘z ichiga oladi.
• Kollagenning qurilish bloklari bo‘lgan ko‘plab aminokislotalarni o‘z ichiga olgan suyak sho‘rvasi.

Bo‘g‘imlar va suyaklar salomatligi

Ilmiy tadqiqotlar kollagenni qo‘shimcha qabul qilish bo‘g‘imlarning optimal salomatligi uchun foydali bo‘lishi va suyaklarni mustahkamlashga yordam berishini ko‘rsatgan. Sog‘lom parhez va jismoniy faollik ham bo‘g‘imlar salomatligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Artrit

Osteoartrit bo‘g‘imlardagi tog‘ayning buzilishi natijasida yuzaga keladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, butun dunyo bo‘ylab 250 milliondan ortiq odam undan aziyat chekadi. Potensial nojo‘ya ta’sirlarga ega retsept bo‘yicha beriladigan dorilarni qabul qilishdan qochish maqsadida ko‘plab odamlar yallig‘lanish bilan bog‘liq og‘riqni kamaytirish uchun artritga qarshi tabiiy qo‘shimchalar qabul qiladi. Balki biz kollagenni tiklashga va tog‘ay yo‘qotilishining oldini olishga yordam bera olarmiz?

Hayvon modelidan foydalanilgan 2017-yilgi tadqiqot kollagenli qo‘shimchalar nafaqat bo‘g‘imlar yallig‘lanishini kamaytirgani, balki ulardagi tog‘ay yo‘qotilishining ham oldini olganini ko‘rsatdi.

Osteoporoz

Inson qarigan sari uning suyaklari ingichkalashib boradi. Suyak to‘qimasining zichligi ushbu odamning yoshi uchun kutilganidan kam bo‘lgan hollarda shifokor osteoporoz tashxisini qo‘yadi. Ushbu kasallik borligini aniqlash uchun shifokor bemorni suyak to‘qimasi zichligi tahliliga yo‘llaydi. Osteoporozi bor odamlarda suyak sinishi xavfi yuqori bo‘ladi, bu ko‘pincha tasodifan yiqilganda son suyagi sinishi xavfini anglatadi. Osteoporoz rivojlanishining xavf omillari qatoriga chekish va D vitamini yetishmasligi kiradi. Bu kasallikka 65 yoshdan oshgan ayollar ham ko‘proq moyil.

Hayvon modellarida o‘tkazilgan tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, kollagen suyaklar mustahkamligini oshirishga yordam berishi mumkin. 2005-yilgi tadqiqot kollagenli qo‘shimcha qabul qilinganda suyaklar mustahkamligi oshganidan dalolat beradi.

Paylar mustahkamligi

Paylar — kollagendan iborat qalin tolali tasmalar. Paylar mushaklarni suyaklar bilan bog‘laydi va harakat uchun javob beradi. Paylar mustahkamligini ta’minlash jarohatlarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Pay jarohatlari sportchilar va dam olish kunlari sport bilan shug‘ullanishni yaxshi ko‘radiganlar orasida keng tarqalgan. 2005-yilgi tadqiqot ma’lumotlariga ko‘ra, kollagenli qo‘shimchalar paylar mustahkamligini oshiradi, 2016-yilgi tadqiqot esa ular hayvon modellarida axill payining qalinligini oshirishga ham yordam berishi mumkinligini ko‘rsatdi.

Teri salomatligi

Hisob-kitoblarga ko‘ra, butun dunyo ayollari kosmetika va kosmetik anjomlarga 382 milliard AQSh dollari sarflaydi. Bu tovarlarning aksariyati qarish belgilarini bartaraf etishda past samaradorlikka ega, garchi ularning ba’zilari haqiqatan ham quyoshdan shikastlanishdan himoya qilsa-da. Kimyoviy moddalar va toksinlar ta’siridan qochish uchun ko‘plab odamlar tabiiy kosmetik mahsulotlar va sovunni tanlaydi. Biroq savol shundaki, terimizni ichkaridan ham qanday yaxshilashimiz mumkin?

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kollagenli qo‘shimchalar teri uchun ko‘plab afzalliklarga ega. Tadqiqotlar ma’lumotlariga ko‘ra, og‘iz orqali qabul qilinadigan kollagenli qo‘shimchalar selyulit va ajinlari bor odamlar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Ular, shuningdek, soch va tirnoqlar o‘sishini yaxshilashi mumkin. Hisob-kitoblarga ko‘ra, taxminan o‘ttiz besh yoshdan boshlab biz har yili tanamizdagi kollagenning taxminan bir foizini yo‘qota boshlaymiz, bu esa kollagenli qo‘shimchalar qabul qilishning muhimligini belgilaydi.

Selyulit kamroqmi?

Selyulit — odamlar o‘nlab yillar davomida bartaraf etishga urinib kelgan patologik holat. 2015-yilda o‘tkazilgan ikki tomonlama ko‘r, platsebo nazorat ostidagi tadqiqotda shunday xulosaga kelingan: «... BKP (kollagenning bioaktiv peptidlari) ni og‘iz orqali qabul qilish bilan uzoq muddatli terapiya selyulit alomatlarining yaxshilanishiga olib keladi va teri salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi». Ushbu tadqiqotda ayollar kamida 6 oy davomida kollagen qabul qilgan. Yaxshilanishlar 3 oydan keyinoq qayd etilgan.

Yuzdagi ajinlar sonining kamayishi

2014-yilgi tadqiqot ma’lumotlariga ko‘ra «Qarishdagi klinik aralashuv» kollagenli qo‘shimchalar qabul qilish teridagi ajinlar sonini kamaytirishga yordam beradi. Bundan tashqari, 2014-yilda o‘tkazilgan ikki tomonlama ko‘r, platsebo nazorat ostidagi tadqiqot sakkiz hafta davomida kuniga 2500 mg kollagen qabul qilgan sinaluvchilarda platsebo tabletka qabul qilgan sinaluvchilarga nisbatan teri elastikligi yaxshilanganini ko‘rsatdi. 2012-yilgi boshqa bir tadqiqot 12 hafta davomida 1000 mg kollagen qabul qilinganda ajinlar holati yaxshilangani va teri quruqligi kamayganini ko‘rsatdi.

 Journal of Science of Food and Agriculture («Oziq-ovqat mahsulotlari va qishloq xo‘jaligi fani jurnali»)da chop etilgan 2016-yilgi tadqiqot natijalarida kollagenni og‘iz orqali qabul qilish «yuz terisi kasalliklarida, jumladan yuz terisining namligi va elastikligi yetarli emasligi, ajinlar va g‘adir-budurliklar mavjudligida holatning ko‘proq yaxshilanishiga olib keldi» degan xulosa mavjud.

Umrni uzaytirish

2008-yilgi tadqiqotda quyidagi xulosaga kelingan: «Ushbu natijalar kollagen peptidini UV-B ta’sirida terining shikastlanishi va fotoqarishni bostirish uchun oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida qabul qilish foydali ekanidan dalolat beradi».  Journal of Cosmetic Dermatology («Kosmetik dermatologiya jurnali»)da chop etilgan 2015-yilgi tadqiqot yakunlarida og‘iz orqali qabul qilinadigan kollagenli qo‘shimchalar yordamida shunga o‘xshash natijaga erishilgani xabar qilinadi. Tadqiqotchilar shunday xulosaga kelishdi: «Kollagen peptidlari bilan og‘iz orqali qabul qilinadigan qo‘shimchalar terining qarish bilan bog‘liq belgilarini samarali yaxshilaydi».

Tirnoq va soch o‘sishi

Mustahkam tirnoqlar va sog‘lom sochlar — umumiy sog‘liq yaxshi holatining ko‘rsatkichi.  Journal of Cosmetic Dermatology («Kosmetik dermatologiya jurnali») da chop etilgan 2017-yilgi tadqiqot 2500 mg kollagenli qo‘shimcha qabul qilish tirnoqlar o‘sish tezligining 12 foizga oshishiga va singan tirnoqlar holatlari sonining 42 foizga kamayishiga olib kelganini ko‘rsatdi. Bundan tashqari, besh sinaluvchidan to‘rttasi tirnoqlarining umumiy ko‘rinishi yaxshilanganiga rozi bo‘ldi.

Boshqa afzalliklar

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kollagen ichak salomatligini yaxshilashga intilayotganlar uchun ham foydali bo‘lishi mumkin. Kollagen yurak salomatligini optimallashtirish ko‘rinishida ham foyda keltirishi mumkin.

Ichak o‘tkazuvchanligi oshishi sindromi

Kollagen ichak salomatligini saqlashga yordam beradi. Buning asosiy sababi — og‘iz orqali qabul qilinadigan kollagenli qo‘shimchalarda glutamin aminokislotasi yoki glutamin kislotasining yuqori miqdori. Glutamin ichagimizdagi sog‘lom bakteriyalar uchun «oziq» bo‘lib xizmat qiladi. Ichak o‘tkazuvchanligi oshishi sindromi va ichak salomatligini optimallashtirishning boshqa usullari haqida ko‘proq bilib oling.

Yurak-qon tomir salomatligi

Qon tomirlarining katta qismi kollagendan, xususan, IV tur kollagendan iborat. C vitamini, lizin va prolin — sog‘lom kollagen shakllanishi uchun zarur bo‘lgan asosiy komponentlar. 1989-yilda ikki karra Nobel mukofoti laureati Laynus Poling inson yurak-qon tomir tizimi kasalliklarining Yagona nazariyasini taklif qildi. U yetarli miqdordagi C vitamini, prolin va lizin arteriyalar mustahkamligini saqlashga va aterosklerozning oldini olishga yordam berishi mumkin, deb taxmin qildi. Kollagenli qo‘shimchalar ushbu muhim ozuqa moddalarini o‘z ichiga oladi.

Qo‘shimchalar

Internetda turli retsepturali og‘iz orqali qabul qilinadigan kollagenli qo‘shimchalar taklif etiladi. Ularning ba’zilari buqalar (sigirlar) tanasining qismlaridan tayyorlanadi, boshqalari esa dengiz manbalaridan (baliqdan) ishlab chiqariladi. Men kuniga kamida 3000–5000 mg kollagen qabul qilishni tavsiya qilaman. Shuningdek, kollagen konsentratsiyasi va shakllanishini optimallashtirish uchun qo‘shimcha ravishda 1000–2000 mg C vitamini qabul qilish haqida o‘ylab ko‘rish kerak.

Manbalar:

1. https://en.wikipedia.org/wiki/Collagen
2. Dar Q-A, Schott EM, Catheline SE, et al. Daily oral consumption of hydrolyzed type 1 collagen is chondroprotective and anti-inflammatory in murine posttraumatic osteoarthritis. Agarwal S, ed. PLoS ONE. 2017;12(4):e0174705. doi:10.1371/journal.pone.0174705.
3. J Agric Food Chem. 2010 Jan 27;58(2):835-41. doi: 10.1021/jf9031487.
4. Nutrition. 2005 Nov-Dec;21(11-12):1120-6.
5. J Nutr Sci Vitaminol (Tokyo). 2005 Jun;51(3):169-74.
6. Fusini F, Bisicchia S, Bottegoni C, Gigante A, Zanchini F, Busilacchi A. Nutraceutical supplement in the management of tendinopathies: a systematic review. Muscles, Ligaments and Tendons Journal. 2016;6(1):48-57. doi:10.11138/mltj/2016.6.1.048.
7. https://www.self.com/story/amount-of-money-women-spend-on-beauty-products
8. Schunck M, Zague V, Oesser S, Proksch E. Dietary Supplementation with Specific Collagen Peptides Has a Body Mass Index-Dependent Beneficial Effect on Cellulite Morphology. Journal of Medicinal Food. 2015;18(12):1340-1348. doi:10.1089/jmf.2015.0022.
9. Borumand M, Sibilla S. Daily consumption of the collagen supplement Pure Gold Collagen^® reduces visible signs of aging. Clinical Interventions in Aging. 2014;9:1747-1758. doi:10.2147/CIA.S65939.
10. Skin Pharmacol Physiol. 2014;27(1):47-55. doi: 10.1159/000351376. Epub 2013 Aug 14.
11. Schwartz SR, Park J. Ingestion of BioCell Collagen^®, a novel hydrolyzed chicken sternal cartilage extract; enhanced blood microcirculation and reduced facial aging signs. Clinical Interventions in Aging. 2012;7:267-273. doi:10.2147/CIA.S32836.
12. Inoue, N., Sugihara, F. and Wang, X. (2016), Ingestion of bioactive collagen hydrolysates enhance facial skin moisture and elasticity and reduce facial ageing signs in a randomised double-blind placebo-controlled clinical study. J. Sci. Food Agric., 96: 4077–4081. doi:10.1002/jsfa.7606
13. Midori TANAKA, Yoh-ichi KOYAMA & Yoshihiro NOMURA (2009) Effects of Collagen Peptide Ingestion on UV-B-Induced Skin Damage, Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry, 73:4, 930-932, DOI: 10.1271/bbb.80649
14. Asserin, J., Lati, E., Shioya, T. and Prawitt, J. (2015), The effect of oral collagen peptide supplementation on skin moisture and the dermal collagen network: evidence from an ex vivo model and randomized, placebo-controlled clinical trials. J Cosmet Dermatol, 14: 291–301. doi:10.1111/jocd.12174
15. https://nutritionreview.org/2013/04/collagen-connection/
16. Ushbu maqola muallifi — Amerika integrativ va golistik tibbiyot kengashi a’zosi, Amerika oilaviy tibbiyot kengashi va Amerika integrativ va golistik tibbiyot kengashi sertifikatlariga ega shifokor Erik Madrid. U «D vitaminini tayinlash, quyoshning shifobaxsh energiyasi» kitobining muallifi. Erik Madrid Ogayo shtat universitetining tibbiyot institutini tamomlagan. U Rancho Family Medical Group hamkori bo‘lib, Kaliforniya shtatining Menifi shahrida bemorlarni qabul qiladi. Doktor Madrid haqida batafsil ma’lumot: ericmadridmd.com.