Letsitin nima?
Letsitin — ko‘plab o‘simlik va hayvon mahsulotlarida uchraydigan tabiiy yog‘simon modda. Letsitindan «funksional mahsulot» sifatida foydalanish hali 1907-yildayoq soya letsitini bilan ommalashgan. So‘nggi paytlarda soyaning allergenligi va uning genetik modifikatsiyalangan navlari keng tarqalgani sababli kungaboqar letsitiniga talab tobora ortib bormoqda. Letsitin granulalar va yumshoq jelatin kapsulalar shaklida sotiladi. Letsitinning asosiy tarkibiy qismlari yog‘simon moddalar — fosfolipidlar, birinchi navbatda esa — fosfatidilxolin. Bu birikma inson hujayra membranalarining asosiy tuzilmaviy elementi vazifasini bajaradi. U hujayralar salomatligi uchun juda muhim.
Ko‘p yillar davomida letsitin bozorda mavjud bo‘lib kelgan vaqt ichida uning mashhurligi goh oshib, goh pasaygan. Bugungi kunda ko‘plab xaridorlar butun oziq-ovqat mahsulotlaridan tayyorlangan parhez qo‘shimchalarini tanlayotgan bir paytda letsitinga talab yana o‘sib bormoqda. Quyida letsitinning 5 ta asosiy foydali xususiyati keltirilgan.
Letsitin — xolinning ajoyib manbai
Garchi xolin organizm tomonidan metionin yoki serin aminokislotalaridan ishlab chiqarilishi mumkin bo‘lsa-da, 1998-yilda Tibbiyot instituti uni almashtirib bo‘lmaydigan ozuqa moddasi deb tan oldi. Nega? Ma’lum bo‘lishicha, hatto sog‘lom organizm mustaqil ishlab chiqaradigan xolin ham barcha ehtiyojlarimizni qondirish uchun yetarli emas.
Xolin muhim neyromediator — atsetilxolin sintezida ishtirok etadi, shuningdek, hujayra membranalarining signal moddalari tarkibida mavjud. U, shuningdek, foliy kislotasi va B12 vitamini kabi «metil donori» vazifasini ham bajaradi. Bundan tashqari, xolin yog‘lar almashinuvi uchun juda muhim. Xolin bo‘lmasa, yog‘lar jigar hujayralarini tark eta olmaydi, bu esa alkogolsiz yog‘li jigar kasalligi (AYJK) kabi kasallik rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Oziq-ovqatdagi fosfatidilxolin — xolinning asosiy oziq-ovqat manbai, letsitin esa — fosfatidilxolinning eng boy manbai.
Xolinni ko‘proq iste’mol qilish miya uchun foydali bo‘lishi mumkin
Ba’zi tadqiqotlar xolinni ko‘proq iste’mol qilish bilan miya funksiyalari va xotiraning mustahkamlanishi o‘rtasida bog‘liqlik borligini ko‘rsatadi. Bu natija miyada xotira va miya faoliyati uchun zarur bo‘lgan atsetilxolin konsentratsiyasining oshishi bilan bog‘liq. Ratsionni fosfatidilxolin bilan boyitish miyada atsetilxolin darajasining oshishiga olib kelishi hujjatlar bilan tasdiqlangan. Dastlab tadqiqotchilar shu tufayli fosfatidilxolin Alsgeymer kasalligini davolashda katta yordam berishi mumkin, deb taxmin qilishgan. Bu mantiqan to‘g‘ri, chunki miyada atsetilxolin darajasining pastligi Alsgeymer kasalligiga xos. Biroq Alsgeymer kasalligi faqat atsetilxolin darajasi bilan bog‘liq emas. Ma’lum bo‘lishicha, asosiy omil xolin-atsetiltransferaza fermenti faoliyatining buzilishidir. Bu ferment xolinni (organizmga fosfatidilxolin bilan tushadigan) atsetil molekulasi bilan birlashtirib, atsetilxolin hosil qiladi. Xolin iste’molini oshirish bu ferment faolligining o‘sishiga olib kelmaydi va fosfatidilxolinli qo‘shimchalar bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlar uning Alsgeymer kasalligiga chalingan aksariyat bemorlar uchun foydasi kam ekanini ko‘rsatgan. Ijobiy ta’sir ehtimoli fosfatidilxolinning juda yuqori dozalarida (ya’ni 25–30 gramm) paydo bo‘ladi. Yaxshi xabar shundaki, Alsgeymer kasalligining muayyan holatida fosfatidilxolinli qo‘shimchalar samara beradimi yoki yo‘qmi, buni bilish uchun ularni atigi ikki hafta qabul qilish kifoya.
Ha, fosfatidilxolin yoki letsitin Alsgeymer kasalligiga chalingan barcha bemorlarda miyaga albatta yordam beravermasligi mumkin, ammo ular umuman olganda foydali bo‘lishi mumkin. Norvegiyada 70 yoshdan 74 yoshgacha bo‘lgan 2195 nafar katta yoshli kishi o‘rtasida o‘tkazilgan tadqiqotda aql o‘tkirligi va xolin darajasi o‘rtasida kuchli korrelyatsiya aniqlangan. Qonida xolin darajasi past bo‘lgan odamlarda aql o‘tkirligi va bilish qobiliyatlari xolin darajasi yuqoriroq bo‘lgan odamlarnikiga qaraganda pastroq bo‘lgan. Tadqiqotda letsitin yoki fosfatidilxolin ko‘rinishidagi xolin qo‘shimchalarini qabul qilish qondagi xolin darajasini oshirishi va natijada aqliy qobiliyatlarni yaxshilashi mumkin, deb taxmin qilinadi.
Aniqlangan korrelyatsiya dozalarga bog‘liq bo‘lishi mumkin, chunki ba’zi klinik tadqiqotlar miya faoliyatini yaxshilashda a’lo natijalarni ko‘rsatgan, boshqa ba’zi tadqiqotlarning natijalari esa unchalik ta’sirli bo‘lmagan. Natija, shuningdek, muayyan odamdagi xolinning boshlang‘ich darajasiga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Obrazli qilib aytganda, foydali ta’sirga faqat miyadagi «xolin idishi» to‘lgandagina erishiladi. Agar bu «idish» deyarli to‘la bo‘lsa, ijobiy ta’sir kichik dozalarda ham bo‘lishi mumkin. Agar u deyarli bo‘sh bo‘lsa, ancha yuqori dozalar talab qilinishi mumkin. Ushbu klinik tadqiqotlar natijalaridagi farq shunchaki ijobiy ta’sirlar namoyon bo‘lishi uchun qon va miyada xolinning ma’lum darajasiga erishish zarurligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Xolin darajasini aniqlash tahlillari unchalik keng tarqalmagan, letsitin esa nisbatan arzon — xotirani mustahkamlash va aql o‘tkirligini oshirish uchun xolinli qo‘shimchalarni taxminan 4 hafta davomida qabul qilib ko‘rish mumkin. Agar samara namoyon bo‘lmasa, keyingi 4 hafta uchun dozani ikki baravar oshirishni tavsiya qilaman.
Letsitin va jigar holati
Jigar shikastlanishi unda yog‘ to‘planishiga olib keladi. Bu jarayon jigarga alkogol ta’sir qilganda boshlanishi mumkin, biroq so‘nggi paytlarda yangi kasallik — alkogolsiz yog‘li jigar kasalligi (AYJK) jadal tarqalmoqda. Uning og‘irligi jigar faoliyatining yengil yomonlashuvidan tortib jigar yallig‘lanishigacha — alkogolsiz steatogepatit deb ataladigan holatgacha o‘zgaradi, u esa sirrozga va oxir-oqibat jigar yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin. Bu kasallikning asosiy sababi — ortiqcha vazn. AYJK ideal tana vaznidan 10% ortiq vaznga ega odamlarning 70% dan ortig‘ida va semizlikka chalingan odamlarning deyarli 100% ida rivojlanadi.
Xolin va, ayniqsa, fosfatidilxolin yog‘larni jigardan chiqarish uchun zarur. Xolin yetishmaganda jigarda yog‘ to‘planadi va AYJKga olib keladi. Xolin darajasining pastligi yanada jiddiyroq kasallik — alkogolsiz steatogepatit keltirib chiqargan jigar sirrozi rivojlanishini sezilarli darajada tezlashtiradi. Alkogolsiz steatogepatit klinik tadqiqot markazlari tarmog‘ining 664 nafar bemori ishtirokidagi bir vaqtli guruhlararo tadqiqotda alkogolsiz steatogepatitdan aziyat chekadigan va xolinning tavsiya etilgan kunlik me’yorining 50% idan kamini iste’mol qiladigan postmenopauza davridagi ayollarda fibroz og‘irroq kechgan.
Shubhasiz, bunday bog‘liqlik letsitin yoki fosfatidilxolinli qo‘shimchalar AYJK va alkogolsiz steatogepatitda yordam berishi mumkin, deb taxmin qilishga imkon beradi. Pilot tadqiqotlar natijalari bilan tanishgach, beixtiyor shunday so‘ragingiz keladi: ijobiy ta’sirlarni hisobga olsak, nega ko‘proq tadqiqotlar o‘tkazilmayapti? Tadqiqot 2001-yilda Journal of Parenteral and Enteral Nutrition jurnalida chop etilgan. Unda vena ichiga oziqlantirilayotgan AYJKga chalingan voyaga yetgan bemorlar ishtirok etgan. Ushbu bemorlarning kuniga qo‘shimcha ikki gramm xolin qabul qilishi barcha bemorlarda istisnosiz AYJKning barcha alomatlarini to‘liq bartaraf etgan.
Aniq natijalar yetishmasligiga qaramay, hatto AQSh Milliy sog‘liqni saqlash instituti ham «xolinni yetarli miqdorda iste’mol qilish jigarning sog‘lom ishlashi va AYJKning oldini olish uchun zarur» ekanini tan oladi.
Letsitin va xolesterin
Ehtimol, letsitin qabul qilishning eng keng tarqalgan sababi — yurak kasalliklarining oldini olish uchun xolesterin darajasini pasaytirishdir. Ba’zi klinik tadqiqotlar natijalari letsitin bu vaziyatda haqiqatan ham foydali bo‘lishi mumkin, deb taxmin qilishga imkon beradi. 50 yildan ko‘proq vaqt oldin o‘tkazilgan ba’zi kichik tadqiqotlar juda ta’sirli natijalarga ega, biroq o‘shandan beri bu masala bo‘yicha kam tadqiqot o‘tkazilgan. Mavjud natijalar aniq ijobiy ta’sirni namoyon etadi. Letsitin 1 oydan 12 oygacha qabul qilingan 15 ta klinik tadqiqot yakunlariga ko‘ra, qon zardobidagi umumiy xolesterin darajasi 8,8%–28,2% ga tushgan, triglitseridlar darajasi 25% ga kamaygan, yuqori zichlikdagi xolesterin darajasi 13,4%–20% ga oshgan. Ushbu tadqiqotlarda o‘rtacha doza kuniga 1,5 g dan 2,7 g gacha bo‘lgan.
Eng so‘nggi tadqiqot 2010-yilda Cholesterol tibbiy jurnalida chop etilgan. Ushbu tadqiqotda xolesterin darajasi yuqori bo‘lgan 30 nafar bemor ikki oy davomida fosfatidilxolin miqdori yuqori bo‘lgan soya letsitinini qabul qilgan. Doza kuniga 500 mg ni tashkil etgan. Natijada umumiy xolesterin va past zichlikdagi xolesterin darajalari mos ravishda 42% va 56% ga pasaygan. Bu juda ta’sirli natijalar — umid qilamizki, ular yangi tadqiqotlarga turtki bo‘ladi. Agar bu natijalar tasdiqlansa, letsitinning yuqori xolesteringa qarshi xavfsiz va samarali tabiiy vosita sifatidagi mashhurligi yana keskin oshadi.
Letsitin — bu faqat fosfatidilxolin emas
Fosfatidilxolin letsitinning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Biroq letsitin boshqa foydali moddalarni ham, jumladan, boshqa fosfolipidlarni, masalan, fosfatidilserinni o‘z ichiga oladi. Bu miya uchun muhim bo‘lgan yana bir birikma bo‘lib, klinik tadqiqotlarga ko‘ra, u stressni kamaytirishi, kayfiyatni yaxshilashi va xotirani mustahkamlashi mumkin. Letsitin tarkibidagi fosfatidiletanolaminlar yallig‘lanishni, ayniqsa jigarda, kamaytirishga ta’siri bilan alohida qiziqish uyg‘otadi. Quyida soya yoki kungaboqar letsitinining odatiy tarkibi keltirilgan. Shuni yodda tutingki, sotuvdagi qo‘shimchalar ushbu moddalarning konsentratsiyasi bo‘yicha bir-biridan ancha farq qiladi:
Soya letsitini:
- 23% fosfatidilxolin
- 14% fosfatidiletanolamin
- 14% fosfatidilinozitol
- 5–10% boshqa fosfolipidlar
- 2–5% sterollar
Kungaboqar letsitini:
- 25% fosfatidilxolin
- 18% fosfatidiletanolamin
- 11% fosfatidilinozitol
- 5-10% boshqa fosfolipidlar
- 2-5% sterollar
Letsitin: tavsiya etilgan dozalar va nimalarga e’tibor berish kerak
Qaysi letsitin shakllarini va qancha miqdorda qabul qilish kerak? Avvalo, soya va kungaboqar letsitinini taqqoslaylik. Yuqorida ko‘rinib turibdiki, ularning tarkibi deyarli bir xil, biroq kungaboqar letsitini nisbatan yangi shakl bo‘lib, hozircha u bo‘yicha sifatli tadqiqotlar yo‘q. Shu sababli soya letsitinida uni kungaboqar letsitinidan foydaliroq qiladigan qandaydir o‘ziga xos jihat bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Kungaboqar letsitinini ishlab chiqarish GMO soyasidan xavotirlar fonida, shuningdek, soya keng tarqalgan allergen bo‘lgani uchun boshlangan. Shunday qilib, agar sizda soya bilan bog‘liq hech qanday muammo bo‘lmasa va mahsulot GMO yo‘qligi bo‘yicha sertifikatlangan bo‘lsa, soya letsitini sizga juda mos keladi.
Letsitin granulalar va yumshoq jelatin kapsulalar shaklida sotiladi. Fosfatidilxolin yoki umuman fosfolipidlar konsentratsiyasi sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Ba’zi mahsulotlar fosfatidilxolin va umuman fosfolipidlar konsentratsiyasini oshirish uchun yog‘ kislotalaridan (linol va linolen) tozalangan. Shuning uchun mahsulotlarni taqqoslashda yorliqlarni to‘liq o‘qing va fosfolipidlarning e’lon qilingan miqdoriga alohida e’tibor bering.
Dozaga kelsak, xolesterin darajasini pasaytirish yoki jigarni qo‘llab-quvvatlash uchun fosfolipidlar konsentratsiyasi yuqori bo‘lgan (35-68%) mahsulotlarning odatiy dozasi kuniga 500-1500 mg ni tashkil etadi. Bunday dozalarda odatda kapsulalardan foydalaniladi. Miya holatini yaxshilash va umuman salomatlikni mustahkamlash uchun odatda kuniga bir to‘la osh qoshiq hajmida letsitin granulalari qo‘llaniladi, bu kuniga 10 grammgacha bo‘lishi mumkin va kuniga taxminan 5000 mg umumiy fosfolipid darajasini ta’minlaydi (yoki yog‘ kislotalarisiz mahsulotlar qabul qilinganda undan ko‘proq).
Letsitin xavfsiz modda hisoblanadi, uni qabul qilishdan jiddiy nojo‘ya ta’sirlar aniqlanmagan. Yuqori dozalarda (ya’ni 10 grammdan ortiq) letsitin preparatlari ishtahaning pasayishiga, ko‘ngil aynishiga, qorin dam bo‘lishiga olib kelishi, oshqozon-ichak traktida og‘riq va diareya keltirib chiqarishi mumkin.
Letsitinning ma’lum dori-darmonlar bilan o‘zaro ta’siri yo‘q va uni homiladorlik hamda emizish davrida qabul qilish xavfsiz. Bolalar ham letsitin qabul qilishlari mumkin, faqat dozani kattalar dozasining yarmidan kamroq miqdorgacha kamaytirish kerak.
Manbalar:
- Nurk E1, Refsum H1, Bjelland I2, et al. Plasma free choline, betaine and cognitive performance: the Hordaland Health Study. Br J Nutr. 2013 Feb 14;109(3):511-9.
- Sitaram N, Weingartner B, Caine ED, a Gillin JC. Choline: selective enhancement of serial learning and encoding of low imagery words in man. Life Sci 1978;22:1555-1560.
- Higgins JP, Flicker L. Lecithin for dementia and cognitive impairment. Cochrane Database Syst Rev 2003;3:CD001015.
- Amenta F, Parnetti L, Gallai V, Wallin A. Treatment of cognitive dysfunction associated with Alzheimer’s disease with cholinergic precursors. Ineffective treatments or inappropriate approaches? Mech Ageing Dev 2001;122:2025-2040.
- Sherriff JL, O'Sullivan TA, Properzi C, Oddo JL, Adams LA. Choline, Its Potential Role in Nonalcoholic Fatty Liver Disease, and the Case for Human and Bacterial Genes. Adv Nutr. 2016 Jan 15;7(1):5-13.
- Mourad AM, de Carvalho Pincinato E, Mazzola PG, Sabha M, Moriel P. Influence of soy lecithin administration on hypercholesterolemia. Cholesterol. 2010;2010:824813.
