Tabiatda organizm uchun zarur bo‘lgan vitaminlar va minerallar deyarli hech qachon alohida holda uchramaydi. Oziq-ovqat mahsulotlari, odatda, organizmimizni optimal ishlashi uchun zarur bo‘lgan hamma narsa bilan ta’minlash uchun birgalikda ishlaydigan makro- va mikroelementlarning murakkab to‘plamini o‘z ichiga oladi. Vaqt o‘tishi bilan, ovqatlanish jarayonlarini tushunish murakkablashgani sari, olimlar omon qolishimiz uchun zarur bo‘lgan alohida vitaminlar va minerallarni ajratib olib, aniqlab borishdi. Bu alohida nutriyentlarni katta dozalarda qabul qilish imkonini berdi. Biroq ba’zi ozuqa moddalari alohida emas, balki birgalikda qabul qilinganda samaraliroq ta’sir qiladi. Nutriyentlar organizmda qanday o‘zaro ta’sir qilishini tushunish ularning foydasini maksimal darajaga yetkazishga va muayyan ozuqa moddalarini qabul qilishda potensial zararni minimal darajaga tushirishga yordam beradi.

D vitamini va K vitamini

So‘nggi 30 yil ichida D vitamini haqidagi bilimlarimiz sezilarli darajada chuqurlashdi. Dastlab D vitamini suyaklar salomatligi uchun, ayniqsa bolalik davrida muhim deb hisoblangan bo‘lsa-da, so‘nggi tadqiqotlar bu vitaminni ancha murakkab va nozik tushunishni ko‘rsatmoqda.

D vitamini kalsiyning so‘rilishi uchun zarur. Biroq ma’lumotlar u yurak salomatligida, autoimmun va nevrologik kasalliklar, infeksiyalar va boshqa surunkali kasalliklarga qarshi kurashda ham muhim rol o‘ynashini, shuningdek, homiladorlik natijasiga ta’sir qilishi mumkinligini ishonchli tarzda ko‘rsatmoqda. Tadqiqotlar organizmda D vitaminining yetarli miqdori haddan tashqari yallig‘lanishni jilovlab, infeksiyalarning oldini olishga yordam berishini ko‘rsatadi. Tadqiqotlarning so‘nggi sharhlari tegishli qo‘shimchalarni qabul qilish diabet va nafas yo‘llari infeksiyalarini davolashda yordam berishi mumkinligini tasdiqlaydi. Tadqiqotlar, shuningdek, D vitaminli tegishli qo‘shimchalar ayrim autoimmun kasalliklarning oldini olishga yoki rivojlanishini sekinlashtirishga yordam berishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu kasalliklarning oqibatlari ko‘pincha organizm uchun halokatli ekanini hisobga olsak, D vitaminli qo‘shimchalarning mashhurligi ajablanarli emas. D vitamini darajasi va uzoq umr ko‘rish o‘rtasida bog‘liqlik bor, deb taxmin qilinadi, ammo buning ilmiy isboti yo‘q.

K vitaminini ham, D vitamini kabi, olimlar uzoq vaqt faqat bitta funksiya bilan bog‘lab kelishgan. Asosan K vitamini qonning ivishiga ta’sir qiluvchi modda hisoblanadi. Tromblar hosil bo‘lishini davolash va oldini olish uchun qo‘llanilgan ilk qon suyultiruvchi vositalardan biri bo‘lgan varfarin K vitaminini ingibirlaydi. Biroq, D vitaminida bo‘lgani kabi, K vitaminining tabiati haqidagi tushunchamiz kengayishda davom etmoqda.

So‘nggi ma’lumotlar K vitamini suyaklarning mustahkamlanishiga yordam berishini, yurak kasalliklari bilan bog‘liq arteriyalar elastikligining buzilishining oldini olishga yordam berishi mumkinligini, shuningdek, insulinga sezuvchanlikni oshirish orqali diabetni davolashda rol o‘ynashi mumkinligini ko‘rsatmoqda. K vitamini kalsiy almashinuvida ishtirok etadi: kalsiyni mustahkamligini oshirish uchun suyaklarga yo‘naltirib, ushbu mineral to‘planishi tufayli qon tomirlarining shikastlanishining oldini olishga yordam beradi.

D vitamini va K vitaminining bog‘liqligi shu tarzda namoyon bo‘ladi. D vitamini kalsiyning so‘rilishini oshiradi. D vitamini yetarli miqdordagi K vitamini bilan qabul qilinganda, so‘rilgan kalsiy suyaklar va qon tomirlari salomatligini saqlash uchun butun organizm bo‘ylab tegishli joylarga yo‘naltiriladi.

Baliq yog‘i va E vitamini

D vitamini singari, baliq yog‘i ham yana bir mashhur qo‘shimcha hisoblanadi. So‘nggi tadqiqotlarning ba’zilari baliq yog‘i depressiyani davolashda yordam berishi mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqot ma’lumotlari, shuningdek, u demensiya va yurak kasalliklarining oldini olishda rol o‘ynashi mumkinligidan dalolat beradi. Umuman olganda, baliq yog‘i butun organizmga tarqaladigan yallig‘lanishga qarshi va qonni suyultiruvchi ta’sir ko‘rsatadi.

Baliq yog‘i, shubhasiz, foydali xususiyatlarga ega bo‘lsa-da, ushbu moddani o‘z ichiga olgan qo‘shimchalarning sifati bilan bog‘liq muammolar va xavotirlar mavjud. Kimyoviy tuzilishi tufayli baliq yog‘i oson achib qolishi mumkin. Achigan baliq yog‘i hayvonlarda o‘tkazilgan tadqiqotlar doirasida salbiy ta’sir ko‘rsatgan, bu esa inson iste’mol qilganda ham salbiy oqibatlar bo‘lishidan ishonchli tarzda dalolat beradi.

E vitamini organizmni bunday ta’sirdan himoya qila oladigan yog‘da eriydigan antioksidantdir. Ayollar ishtirokida yaqinda o‘tkazilgan tadqiqot baliq yog‘ini uzoq muddat qabul qilish E vitamini zaxiralarini kamaytirishini va qon oqimida erkin radikallar faolligini oshirishini ko‘rsatdi. Tadqiqot davomida ishtirokchilar olti xalqaro birlik (6 XB) E vitamini olgan bo‘lsalar-da, bu baliq yog‘i qo‘shimchalarini qabul qilishda kuzatilgan erkin radikallar sonining ortishining oldini olish uchun aniq yetarli bo‘lmagan.

Baliq yog‘i oson shikastlanganligi sababli, uni iste’mol qilishni qo‘shimcha yog‘da eriydigan antioksidantlar bilan birga qo‘llash maqsadga muvofiq bo‘lsa kerak. Ko‘rinib turibdiki, baliq yog‘ini achishdan himoya qilish yoki organizmdagi erkin radikallar bilan bog‘liq muammolarning oldini olish uchun zarur bo‘lgan E vitamini miqdori 6 XB dan oshishi kerak.

Foliy kislotasi va B12

Gomotsistein — organizmda ishlab chiqariladigan toksik aminokislota bo‘lib, u, aftidan, demensiya va yurak kasalliklari rivojlanish xavfini oshiradi. B12 vitamini va foliy kislotasi gomotsisteinni qayta ishlash uchun zarur. Organizmda yetarli miqdorda bo‘lganda, bu nutriyentlar gomotsistein darajasini samarali pasaytirishi mumkin.

Foliy kislotasi va B12 vitaminining yurak kasalliklariga qarshi kurashdagi samaradorligi haqidagi ma’lumotlar kamroq ishonchli bo‘lib qolayotgan bo‘lsa-da, demensiyaga nisbatan 2018 yilgi xalqaro konsensus bayonotida keksa odamlarda gomotsistein darajasining hatto o‘rtacha oshishi ham kognitiv funksiyalarning pasayishi va demensiyaga sabab bo‘lishi aytilgan. Bundan tashqari, bayonotda gomotsistein darajasining oshishi bilan bog‘liq xavflarni yengil baholamaslik kerakligi qayd etilgan, xususan, foliy kislotasi va B12 vitamini kabi B guruhi vitaminlarini qo‘llash arzon, xavfsiz va samarali davolash usuli ekanligi sababli. Mohiyatan, bu ozuqa moddalari miyaga yasharuvchi ta’sir ko‘rsatadi.

B12 vitamini va foliy kislotasi — metillanish sikli deb ataladigan jarayonda birgalikda ishlaydigan ikkita B guruhi vitamini. Metillanish sikli organizmning murakkab, ammo o‘ta muhim jarayonidir. U metil guruhlarining turli birikmalarga biriktirilishida rol o‘ynaydi. Metil guruhi uchta vodorod atomi bilan bog‘langan bitta uglerod atomidan iborat. Metil guruhlari dezoksiribonuklein kislotasi (DNK), neyromediatorlar ishlab chiqarilishi, nervlar faoliyati va organizmning boshqa tizimlari uchun muhim. Gomotsistein metillanish siklida tabiiy ravishda hosil bo‘ladi, foliy kislotasi va B12 vitamini organizmda yetarli miqdorda bo‘lganda esa uning darajasi samarali pasayadi.

B12 vitamini va foliy kislotasi yetishmovchiligi bir xil namoyon bo‘lishi mumkin. Og‘ir holatlarda har ikkala vitaminning yetishmasligi nervlarning qaytarib bo‘lmaydigan shikastlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Agar B12 yetishmovchiligi xato ravishda foliy kislotasi bilan davolansa, u belgilarni niqoblashi mumkin, asosiy nerv shikastlanishi esa rivojlanishda davom etadi. Foliy kislotali qo‘shimchalarni qabul qilganingizda, ushbu nutriyent yetishmovchiligi tufayli nervlar shikastlanishining har qanday xavfini oldini olish uchun ularni B12 vitamini bilan birga qabul qilgan ma’qul.

Rux va mis

Rux va mis almashtirib bo‘lmaydigan mikronutriyentlardir. Rux organizmda bir nechta funksiyani bajaradi, garchi ko‘pincha uning immun tizimi ishiga ta’siri ta’kidlansa ham. Mis, boshqa narsalar qatori, antioksidant himoya va biriktiruvchi to‘qima shakllanishi uchun muhim. Har ikkala mikronutriyentning yetishmovchiligi ham, ortiqcha miqdori ham sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, bu minerallar qisman antagonist hisoblanadi, chunki misning yuqori miqdori ko‘pincha ruxning past miqdoriga to‘g‘ri keladi, ruxning yuqori miqdori esa mis darajasini pasaytiradi.

Immun tizimi ishiga ijobiy ta’siri tufayli rux keng tarqalgan va mashhur oziq-ovqat qo‘shimchasi hisoblanadi. Bitta tabletkada 50 mg yoki undan ko‘p rux bo‘lgan retseptsiz preparatlarni oson sotib olish mumkin. Biroq odamlar ishtirokidagi tadqiqot ma’lumotlari sutkasiga 50 mg dan ortiq rux iste’mol qilish mis yetishmovchiligiga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatdi, bunda qo‘shimchalar va oziq-ovqat mahsulotlaridan olinadigan ruxning umumiy miqdorini hisobga olish kerak. Mis yetishmovchiligi belgilari ancha og‘ir bo‘lishi mumkin, jumladan, kamqonlik va periferik neyropatiya — nerv shikastlanishining bir shakli. Agar bunday shikastlanish o‘z vaqtida aniqlanmasa, u qaytarib bo‘lmaydigan bo‘lib qolishi mumkin.

Kuniga 30 mg dan ortiq rux qabul qilganda, uni har doim mis bilan birga qo‘llash kerak. Hatto kuniga 30 mg gacha dozada rux iste’mol qilganda ham, agar insonning ratsioni bu mineralga boy ekanligi haqida ma’lumot bo‘lmasa, ratsionga oz miqdorda mis qo‘shishni o‘ylab ko‘rish maqsadga muvofiq bo‘lsa kerak. Misning ortiqchaligi sog‘liq muammolarini keltirib chiqarishi mumkin bo‘lsa-da, odatda kuniga 10 mg gacha dozadagi mis qo‘shimchalari minimal xavf tug‘diradi, deb hisoblanadi. Vilson kasalligi — misning ortiqcha to‘planishiga olib keladigan genetik kasallik bilan og‘rigan odamlar bundan istisno. Shunga qaramay, ba’zi tadqiqotlar kuniga 7 mg dan ortiq mis qabul qilish haddan tashqari ko‘p bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi. Misni kundalik iste’mol qilishning normal qiymatlari odatda kuniga 500 mkg dan 2 mg gacha.

Temir va C vitamini

Temir organizmda energiya ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan muhim mineraldir. Temir gemoglobin hosil bo‘lishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Gemoglobin — eritrotsitlar ichida kislorod tashiydigan, tarkibida temir bo‘lgan oqsil. Qizil qon tanachalari kislorodni o‘pkadan u zarur bo‘lgan joyga — organizm to‘qimalariga tashiydi. Temirsiz eritrotsitlar kislorod tashiy olmaydi. Hujayralar va to‘qimalarga kislorod yetkazib berilishining buzilishi butun organizmda energiya ishlab chiqarilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, kamqonlik va tez charchashga olib kelishi mumkin.

Temir yetishmovchiligi butun dunyoda, ayniqsa tug‘ish yoshidagi ayollar orasida keng tarqalgan. Har oyda qon yo‘qotishga sabab bo‘ladigan hayz sikli temir darajasini pasaytiradi. Temir yomon so‘rilganligi sababli, uning yetishmasligi eng keng tarqalgan ozuqa moddalari yetishmovchiliklaridan biri hisoblanadi.

Temirning so‘rilishini oshirishning oddiy usullaridan biri — uni C vitamini bilan birga qabul qilish. C vitamini oshqozon-ichak traktidan temirning so‘rilishini oshirishi isbotlangan. Biroq C vitaminining temir funksiyasi bilan bog‘liq afzalliklari so‘rilish paytida tugamaydi. C vitamini, shuningdek, temirning hujayralar tomonidan alohida o‘zlashtirilishida va uning saqlanishida ham rol o‘ynaydi. Temir ham erkin radikal sifatida ta’sir qilishi mumkinligi sababli, C vitamini kabi qo‘shimcha antioksidantlarning mavjudligi har qanday xavfni minimal darajaga tushirishga yordam beradi.

Xulosalar

Ko‘plab vitamin va mineral qo‘shimchalari alohida sotib olinib, mustaqil ozuqa moddalari sifatida qabul qilinsa-da, ba’zi nutriyentlar bir-biri bilan birgalikda samaraliroq ta’sir qilishini bilish kerak. Ozuqa moddalarining bir nechta kombinatsiyasi ajratib ko‘rsatiladi, jumladan, D vitamini va K vitamini, baliq yog‘i va E vitamini, foliy kislotasi va B12 vitamini, rux va mis, shuningdek, temir va C vitamini.

Manbalar:

  1. Amrein K, Scherkl M, Hoffmann M, et al. Vitamin D deficiency 2.0: an update on the current status worldwide. Eur J Clin Nutr. 2020;74(11):1498-1513. doi:10.1038/s41430-020-0558-y
  2. Bannenberg G, Mallon C, Edwards H, et al. Omega-3 long-chain polyunsaturated fatty acid content and oxidation state of fish oil supplements in New Zealand. Sci Rep. 2017;7(1):1488. Published 2017 May 3. doi:10.1038/s41598-017-01470-4
  3. DiNicolantonio JJ, Bhutani J, O'Keefe JH. The health benefits of vitamin K. Open Heart. 2015;2(1):e000300. Published 2015 Oct 6. doi:10.1136/openhrt-2015-000300
  4. Duncan A, Yacoubian C, Watson N, Morrison I. The risk of copper deficiency in patients prescribed zinc supplements. J Clin Pathol. 2015;68(9):723-725. doi:10.1136/jclinpath-2014-202837
  5. Ellulu MS, Khaza'ai H, Abed Y, Rahmat A, Ismail P, Ranneh Y. Role of fish oil in human health and possible mechanism to reduce the inflammation. Inflammopharmacology. 2015;23(2-3):79-89. doi:10.1007/s10787-015-0228-1
  6. Froese DS, Fowler B, Baumgartner MR. Vitamin B12, folate, and the methionine remethylation cycle-biochemistry, pathways, and regulation. J Inherit Metab Dis. 2019;42(4):673-685. doi:10.1002/jimd.12009
  7. Gröber U, Reichrath J, Holick MF, Kisters K. Vitamin K: an old vitamin in a new perspective. Dermatoendocrinol. 2015;6(1):e968490. Published 2015 Jan 21. doi:10.4161/19381972.2014.968490
  8. Hojyo S, Fukada T. Roles of zinc signaling in the immune system. J Immunol Res. 2016;2016:6762343. doi:10.1155/2016/6762343
  9. Illescas-Montes R, Melguizo-Rodríguez L, Ruiz C, Costela-Ruiz VJ. Vitamin D and autoimmune diseases. Life Sci. 2019;233:116744. doi:10.1016/j.lfs.2019.116744
  10. Jiang L, Wang J, Xiong K, Xu L, Zhang B, Ma A. Intake of fish and marine n-3 polyunsaturated fatty acids and risk of cardiovascular disease mortality: a meta-analysis of prospective cohort studies. Nutrients. 2021;13(7):2342. Published 2021 Jul 9. doi:10.3390/nu13072342
  11. Lane DJ, Richardson DR. The active role of vitamin C in mammalian iron metabolism: much more than just enhanced iron absorption!. Free Radic Biol Med. 2014;75:69-83. doi:10.1016/j.freeradbiomed.2014.07.007
  12. Martineau AR, Jolliffe DA, Hooper RL, et al. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections: systematic review and meta-analysis of individual participant data. BMJ. 2017;356:i6583. Published 2017 Feb 15. doi:10.1136/bmj.i6583
  13. Mason RP, Sherratt SCR. Omega-3 fatty acid fish oil dietary supplements contain saturated fats and oxidized lipids that may interfere with their intended biological benefits. Biochem Biophys Res Commun. 2017;483(1):425-429. doi:10.1016/j.bbrc.2016.12.127
  14. Miller AL. The methylation, neurotransmitter, and antioxidant connections between folate and depression. Altern Med Rev. 2008;13(3):216-226.
  15. Papanikolaou G, Pantopoulos K. Iron metabolism and toxicity. Toxicol Appl Pharmacol. 2005;202(2):199-211. doi:10.1016/j.taap.2004.06.021
  16. Pérez-López FR, Fernández-Alonso AM, Mannella P, Chedraui P. Vitamin D, sunlight and longevity. Minerva Endocrinol. 2011;36(3):257-266.
  17. Phung AS, Bannenberg G, Vigor C, et al. Chemical compositional changes in over-oxidized fish oils. Foods. 2020;9(10):1501. Published 2020 Oct 20. doi:10.3390/foods9101501
  18. Pilz S, Zittermann A, Trummer C, et al. Vitamin D testing and treatment: a narrative review of current evidence. Endocr Connect. 2019;8(2):R27-R43. doi:10.1530/EC-18-0432
  19. Prohaska JR. Impact of copper deficiency in humans. Ann N Y Acad Sci. 2014;1314:1-5. doi:10.1111/nyas.12354
  20. Scott JM, Weir DG. Folic acid, homocysteine and one-carbon metabolism: a review of the essential biochemistry. J Cardiovasc Risk. 1998;5(4):223-227.
  21. Shane B, Stokstad EL. Vitamin B12-folate interrelationships. Annu Rev Nutr. 1985;5:115-141. doi:10.1146/annurev.nu.05.070185.000555
  22. Smith AD, Refsum H, Bottiglieri T, et al. Homocysteine and dementia: an international consensus statement. J Alzheimers Dis. 2018;62(2):561-570. doi:10.3233/JAD-171042
  23. Stern BR, Solioz M, Krewski D, et al. Copper and human health: biochemistry, genetics, and strategies for modeling dose-response relationships. J Toxicol Environ Health B Crit Rev. 2007;10(3):157-222. doi:10.1080/10937400600755911
  24. Turnlund JR, Jacob RA, Keen CL, et al. Long-term high copper intake: effects on indexes of copper status, antioxidant status, and immune function in young men. Am J Clin Nutr. 2004;79(6):1037-1044. doi:10.1093/ajcn/79.6.1037
  25. Wolters M, von der Haar A, Baalmann AK, Wellbrock M, Heise TL, Rach S. Effects of n-3 polyunsaturated fatty acid supplementation in the prevention and treatment of depressive disorders-a systematic review and meta-analysis. Nutrients. 2021;13(4):1070. Published 2021 Mar 25. doi:10.3390/nu13041070
  26. Zhu RZ, Chen MQ, Zhang ZW, Wu TY, Zhao WH. Dietary fatty acids and risk for Alzheimer's disease, dementia, and mild cognitive impairment: a prospective cohort meta-analysis. Nutrition. 2021;90:111355. doi:10.1016/j.nut.2021.111355